|
|
Dersim e hasret bir yaşam |
|
|
|
2010-02-02
01:20
|
| Nuri Dersimi hayatı boyunca Dersim“e hasret, davasına ve toprağına bağlı bir aydın pratiği sergilemiştir |
| |
Dersim ile ilgili bütün anlatımlarda ve yazılarda en çok sözü edilen iki insandan biri Seyid Rıza diğeri ise M.Nuri Dersimi“dir. Geçtiğimiz günlerde dersim ile ilgili tartışmalar sürerken NTV dergisi dersimle ilgili sunduğu çalışmada M.Nuri Dersimi“yi kaynak alarak vermişti. kuşkusuz bugüne kadar Dersim 1937-38 ile ilgili yazılar ve kitaplar kaleme almış bir çok aydın ve yazar kendisine M.Nuri Dersimi“yi kaynak almıştır. Büyüklerimizde Dersim 1937-38“i anlatırken Nuri Dersimi“den sürekli söz ederlerdi. Seyid Rıza“nın sürekli yanında olduğunu danışmanlık yaptığını anlatırlardı.
 1900“lü yılların başından itibaren M.Nuri Dersimi Kürdistan“da yaşanan bütün gelişmelerin canlı tanığıydı. Hatta bizzat içinde olan, halkı için çaba harcayan, aktif görev alan ,örgütleyen, örgüt kuran aydınların öncülerin başında gelirdi M.Nuri Dersimi. Gerçekleştirilen katliamların canlı tanığı olmuş yaşamış ve ailesinden fertleride bu katliamlarda kaybetmiştir. Kendisini Kürdistan“a, ülkesine adamış bir aydın. Babası Milan,(Mıla İbrahim)annesi ise Ağuçan aşiretinden olan Nuri Dersimi 1890 yılında Dersim“in Ovacık ilçesi (Burnax) Burnak köyünde dünyaya geldi. (kim kayanaklarda bu tarih 1892 diye geçer) Büyük dedesinin adı Colo olmasından dolayı Mılan Aşiretinden Colikzadeler olarak tanınan bir ailedir.
Babası Mıla İbrahim, İyi saz çalan şair, ozan, öğretmen, olarak tanınır. 1899“da Hozat“a bağlı Sorpiyan (bugünkü Yolkonak) köyünde amcası Mıla Hasan tarafından ilk öğretimine başlatılmış. Bu köyde ikamet ettiği içinde Hozat“ın Sorpiyan köy siciline Colikoğulları“ndan İbrahim oğlu Mehmed ismi ile kaydedilmiştir. Babası İbrahim ,amcası Hasan ve dedesi Mehmet Ali Efendi“de aynı köyde kayıtlıdır. Daha sonra ailesinin Harput“a göç etmesinden dolayı Harput Askeri Rüştiyesi“ne kaydolmuştur. Ancak 1904“de Harput Askeri Rüştiyesi“ni bırakarak Harput“da yatılı liseye (İdadi Mektebi) başlamıştır. Buradan mezun olduktan sonra İstanbul“a geçmiş ve Ekim 1911“de İstanbul Sultanahmet“deki Veteriner Okulu“na (Mülkiye Baytar Mektebi Alisi) kaydolmuştur.
Nuri Dersimi“ gibi ailesinin daha önceki fertleri de sürekli Seyid Rıza“nın ailesine yakın olmuşlardır. Dedesi Mehmet Ali Efendi gibi babası Mıla İbrahim“de Seyid Rıza“nın babası Seyid İbrahim“e uzun yıllar özel sekreterlik ve katiplik yapmıştır. Mılla İbrahim eğitime önem veren bir insan olarak tanınırdı çevresinde, Kürt çocuklarının okuması için elinden gelen bütün çabayı ortaya koymuş ve emek harçamıştır. Mılla İbrahim“in okulundan mezun olan birçok öğrenci daha sonradan İstanbul“da öğrenim görmüş ve sıkı birer Kürt yurtseveri olmuşlardır. Bunların büyük bir kısmı aktif olarak katıldıkları 1937-38 Dersim katliamında öldürülmüştür.
Nuri Dersimi İstanbul“da doktorluk öğrenimine başladığı yıllarda artık aktif bir kürt yutseveridir. Halkının içinde bulunduğu durumu Kabul etmez ve nedeninin araştirir. Bu araştırmlar ışığında Kürdistan davası için siyasi çalışmalarına başlar ve öbür Kürt öğrencilerle beraber Kürt öğrenciler Derneğini kurar. İstanbul“da yaşayan birçok Dersimli Kürdü bir araya getirmek için cemler düzenler. Kürt öğrencilerin örgütlü olduğu örgütler içinde çalışan Dersimi 1912 yılında İstanbul“a ziyarete gelen Dede Molla Hıdır ile beraber Kürdistan Dostları Derneğini kurar ve genel sekreterliğini de kendisi üstlenir. Derneğin kurulmasından kısa bir süre sonra Molla Hıdır Dersim“e geri gönderilir ve dernek kapatılır.
I. Dünya Savaşı“nın başlamasıyla askere alınır ve Harp Okuluna gönderilerek iki aylık bir askeri eğitim alır. Buradan 4. Ordu Baytar Müfettişliği emrinde subay vekili rütbesiyle Erzincan“a veteriner olarak gönderilir. Askerlik döneminde görev nedeniyle Dersim“e giderek aşiret liderleriyle tanışır ve görüşmeler yapar. Askerliğini tamamladıktan sonra 1916“da İstanbul“a dönerek okula devam eder. 22 Eylül 1918“de okuldan mezun olup diplomalı veteriner olmuş ve „Baytar Nuri“ olarak anılmaya başlamıştır. İstanbul“da Kürdistan Teali Cemiyeti içinde çalışmalarına devam etmiştir. Dersime kaçak yollardan silah götürmeyi organize eden örgütlüyen Dersimi, Cemiyet hakkında yapılan bir ihbar üzerine Divan-ı Harbe verilir. Ancak Iraklı Kürt olan Divan-ı Harp reisi Mustafa Paşa (daha sonra Mustafa Kemal“in idamına karar verdiği kişi) „Haydi gidiniz oğlum, yolunuz açık olsun, Dersimliler“e ve hassaten Seyid Kasım Ağa“ya selam söyle“ diyerek suçsuzluğuna karar verir.
Nuri Dersimi Haziran 1919“da Koçgiri aşiretlerinin reislerinden Mustafa Paşazade Haydar ile birlikte İstanbul“dan ayrılarak Karadeniz yoluyla Giresun“a, ordan Sivas“ın Zara kazasına bağlı Ümraniye ilçesine (bugünkü İmranlı ilçesi) geçer. Dersimi Sivas“ın Kangal ilçesine bağlı Çamsıgı köyünden Selvi hanım ile evlenir. Boğazviran“da Mustafa Paşazade Haydar, kardeşi Alişan ve Alişan“ın kâtibi ozan ve şair Alişer ile birlikte örgütleme faaliyetlerine başlayarak ,İmranlı“da Kürdistan Teali Cemiyeti“nin temsilciliğini açarlar. Mustafa Kemal ,Nuri Dersimi“nin bu yöredeki etkisini gördüğü için kendi tarafına çekmeye çalışır ve bunun içinde 1919 yılında yapılan Sivas kongresine davet eder. Bu daveti reddeden Dersimi 20 Aralık 1920“de Sivas valisi tarafından tutuklatılır. Nuri Dersimi cezaevinde Kımıl Aziz ve Mehmet Ali ile birlikte kalırlar. Kımıl Aziz sonradan Dersim“de Türk askerlerle girdiği bir çatışmada öldürülür.
Nuri Dersimi, Dersim Mebusu Hasan Hayri“nin araya girmesiyle serbest bırakılır. Cezaevinde kaldığı dönemi karısı Feride“ye yazdığı mektup“da şöyle ifade eder. „„kanlı duvar“ diye anılan Divrik“in cehennemi zindanlarına atıldım. Ayaklarıma pukağılar, boynuma zincirli laleler takıldı. Yılmadım. „Kürdüm“ diye haykırdım ve savaştım“. Hapisten çıktıktan sonra çalışmalarına hız verir ve merkezini ilk etapta Koçgiri-Dersim“in oluşturacağı, daha sonraki dönemlerde ise Elazığ,Diyarbakır, Van ,Bitlis ve çevresini kapsayacak Kürdistan ülkesinin kurulması çalışmalarına başlar. Bunun için arkadaşları ile birlikte bölgenin aşiret reisleri ve ileri gelenleriyle ilişkiye geçer. Bu çalışmalar ışığında örgütlenen Koçgiri İsyanı katliamla bastırılır ve Ali adındaki oğlunun kaybeden Nuri Dersimi, Koçgiri lideri Alişer ile birlikte Dersime geçerler.Sakallı Nurettin komutasındaki Merkez Ordusu tarafından kurulan Divan-ı Harpte 25 Haziran 1921 de gıyaben mahkum edilir.
O artık devlet için tehlikeli bir kişidir ve daha önceki kürt aydınları ve öncüleri gibi ortadan kaldırılması gerekir. Nuri Dersimi ve Alişer Dersim“de kaldığı sürece güven içindedir. Anılarında Seyid Rıza“nın kendisine güvendiğini ve sevdiğini anlatır. Dönemin Türkiye hükümeti tarafından Dersim“den çıkarılmak istenir. Seyid Rıza, Alişer“i de Nuri Dersimi“yi de teslim etmez ve sonuna kadar korur. Kürdistan davasını burada kaldığı süre boyuncuda sürdürür. Koçgiri isyanında yaşanan aşiretler arasındaki kopukluk ve parçalı hali burada gidermeye çalışır ve sürekli aşiretler arasında birlik çalışması yürütür. Bu konunda ki çabasını şu sözü ile özetler. „çocukluk devrelerinden itibaren, mensup olduğum milletimin çocukları arasında bile bir birlik ve anlaşma havası kurmak sevdasına düştüm“. Dersim“de kaldığı dönemde ikinci evliliğini yapar. Dersim“e yönelik devletin başlaştığı harekatin hemen öncesinde, Seyid Rıza tarafından Dersimde yaşananları dünya kamuoyuna duyurması için görevlendirilir.
Öncelikle Avrupa“ya çıkmayı planlayan Nuri Dersimi Edirne üzeri Yunanistan“a geçmeye çalışsada Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan analaşmayla teslim edileceğini öğrenince bundan vazgeçerek, 11 Eylül 1937“de o dönem Fransız mandası olan Suriye“ye geçer. Kırıkhan (bugün Hatay iline bağlı bir ilçe)“da Koço Ağa“nın yanında „Hüseyin Mazlum“ olarak kalır. Ancak Fransız“ların Dersimli Baytar Nuri“yi Türkiye“ye teslim edileceğine dair kararı aldığını duyunca 1 Temmuz 1938“de Halep“e geçmek zorunda kalır Halep“te bulunan Dersim“li Şemikan aşiretinden Gazioğullarından Ali Ağa“nın kızı Feride ile nişanlanmış ve aynı günlerde Hoybûn Cemiyetine üye olmuştur. Halep“te kaldığı dönemde Fransa Dışişleri Bakanlığının Dersimli Baytar Nuri isminde bir şahsın Türkiye“ye teslimine karar vermiş olduğunu duyunca 24 Aralık“ta Suriye“den ayrılarak Ürdün“e geçmek zorunda kalır. 2 Temmuz 1939“da nişanlısı Feride de Halep“ten Amman“a gelmiş ve 6 Temmuz“da evlenmişlerdir. 27 Kasım 1939“da Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından ayrılarak Suriye vatandaşı olur.
27 Ekim 1940“da Amman“dan ayrılarak Halep“te eşi Feride“nin yanına gelen Dersimi, 6 Ağustos 1941“de Ezez kaymakamlığı baytarlığına tayin edilir. Fakat Türkiye“nin Halep Başkonsolosluğu Ezez“in Türkiye sınırına yakın olmasından dolayı itiraz etmiş ve 23 Ağustos 1941“de Hama merkezine nakledilmiştir. 1942 başlarında İdlip, Muarra, Cısır Sur, Harım gibi yerlerde baytarlık görevini yaptıktan sonra, 1946“da Halep merkezine tayin edilmiş, 10 Şubat 1948“de; Cebal Druz (bugünkü Süveydağ ili denk gelir) merkezinde görevlendirilmiştir. Burada görevini yaptığı dönemde Komünist olamakla suçlanmış ve 2 Mayıs 1950 tarihli bir kararla görevinden alınmıştır.
 Koçgiri ve Dersim katliamlarını yakından yaşıyan, Nuri Dersimi hayatı boyunca Dersim“e hasret, davasına ve toprağına bağlı bir aydın pratiği sergilemiştir. Dersim“den uzak kalışının hasretini şöyle ifade eder, „Zâlim kader bu gurbet ellerinde bile omuzlarıma yüklendi. Sömürgeci devletler milletimin bu kanlı faciaları karşısında-lakayt bulundular. Adım değiştirildi, gâh Hüseyin mazlum, gâh Bağrıyanık Memo isimleriyle diyar diyar sürüldüm. Aylarca saklı kaldım“ der. Halkının ve ülkesinin kurtluşu onun en büyük amacı ve özlemi olmustur. Ölümüne kadar Halep“te kalmış ve 22 Ağustos 1973“te burada vefat etmiş naaşı Afrin, (Efrîn)“de defnedilmiştir. Mehmet Nuri Dersimi“nin kaleme aldığı Kürt Gençliğine Hitabesi ile birlikte Kürdistan tarihinde Dersim ve Vet. Dr. M. Nuri Dersimi, Hatıratım adlı iki kitabı bulunmaktadır..
Düzgün Tosun
duzgun.t@live.de
Yararlanılan Kaynaklar: M. Nuri Dersimi: Hatıratım
Dr. Vet. M. Nuri Dersimi: Kürdistan tarihinde Dersim
Hüseyin Akar, „Vet. Dr. M. Nuri Dersimi“: Dersim“den Portreler
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Koçgiri başladı harba
Murat Paşa, direnişçiler tarafında, 1926 yılında öldürülür. Böylece ihanet cezasız kalmamış olur. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Arsiv TV